4. Vier strategische vraagstukken voor de toekomst

Op basis van ons DNA en landelijke, regionale en lokale trends en ontwikkelingen die op de gemeente afkomen hebben we vier vraagstukken geïdentificeerd die richting vragen. Het zijn vraagstukken die niet direct uniek zijn en op meerdere plekken in het land spelen, maar uit de analyse blijkt dat ze juist in onze gemeente extra relevant zijn omdat ze aansluiten op kenmerken uit het lokale DNA. Geredeneerd vanuit het Waalwijkse DNA zijn ze van belang bij het schetsen van de koers in deze strategische visie

In enquêtes en gesprekken met inwoners, maatschappelijke partners, onderwijsinstellingen, ondernemers en medeoverheden verkenden we de mogelijke antwoorden op deze strategische vraagstukken. Deze diepen we per strategisch vraagstuk uit, inclusief de richting die de gesprekken hebben opgeleverd.

Als je de vraag stelt wat Waalwijk typeert als woon- en verblijfsplek, steekt niet één antwoord er met kop schouders bovenuit. Zoveel kernen, zoveel mensen, zoveel meningen. De gemeente Waalwijk is zoekende naar de balans in aandacht tussen de drie verschillende kernen. Het risico voor Waalwijk bestaat dat de focus te veel komt te liggen op de tegenstellingen tussen de verschillende kernen, waardoor er onevenredig veel aandacht komt voor ofwel de kleinere kernen, ofwel voor de stad Waalwijk. Terwijl deze dubbele identiteit van dorps en stads een kracht is voor Waalwijk, zit het soms ook in de weg. Dit geldt zeker voor het antwoord op de vraag: hoe blijft Waalwijk in de toekomst een aantrekkelijke woon- en verblijfplaats? Voorbeeld hiervan is het OV-vraagstuk: er wordt ingezet op een regionaal BRT-netwerk (Bus Rapid Transit), waarbij de verbinding met de omliggende steden wordt versterkt. Hierbij ontstaan er in Waalwijk een beperkt aantal mobiliteitshubs. Vanuit een beperkt aantal plekken binnen de gemeente zal de OV-bereikbaarheid richting de omliggende steden daarmee verbeteren. Maar er is ook behoefte aan sterkere OV-verbindingen met de dorpse kernen in de regio. Het BRT-netwerk zorgt hier maar in beperkte mate voor. De dorpse en stedelijke wensen komen hierin moeilijk samen. In beide gevallen kun je beargumenteren dat het bijdraagt aan Waalwijk als prettige woon- en verblijfplaats.

Waarom vraagt dit om een strategische keuze?
Voor middelgrote steden is de verschraling van voorzieningen één van de grootste bedreigingen. Hoe minder voorzieningen, hoe minder prettig mensen wonen en verblijven. Niet alleen voor de inwoners van de stad zelf, maar ook voor inwoners van omliggende (kleinere) kernen. De kans op krimp neemt in dat geval toe. Waalwijk heeft een groei- en verstedelijkingsambitie. Ook wordt er stevig nagedacht over welke voorzieningen behouden moeten blijven om het een prettige woon- en verblijfsplek te maken. De Waalwijkse uitdaging is om binnen de verstedelijkingsopgave oog te houden voor haar dubbele identiteit van stads én dorps, en de kracht die uitgaat vanuit de drie verschillende kernen. Keuzes die helpen bij de groeiopgave zullen in sommige gevallen niet bijdragen aan het behoud van die kracht, en andersom. De uitdaging is om hier expliciet richting aan te geven, zodat dit Waalwijk niet overkomt.

Waar en waarom wil je ruimtelijke kwaliteit en voorzieningen toevoegen of juist afschalen? Wat betekent het voor de realisatie van je beleidsdoelstellingen als de gemeente zich ontwikkelt naar meer centralistisch en stads, en wat als ze zich meer als decentraal en dorps identificeert? Het beter integreren van de stadse en dorpse voordelen is een kans voor Waalwijk om niet alleen de lusten te versterken, maar ook de lasten beter te kunnen dragen.

Welke richting willen we op?  
De gesprekken met inwoners en partnerorganisaties bevestigden dat er grote verschillen bestaan en worden ervaren tussen Waalwijk, Waspik en Sprang-Capelle. Voor het versterken van Waalwijk als een gemeente met unieke kernen moeten we dit niet zien als probleem, maar juist als kracht: iedere kern heeft iets anders te bieden en is op een andere manier van invloed op de kwaliteit van leven van onze inwoners. Waar deze kwaliteit van leven door wordt bepaald, kan breed zijn en dus per kern verschillen: zo kun je in Waalwijk naar het theater of een museum, en in Waspik of Sprang-Capelle woon je in een rustige en groene omgeving met een actief verengingsleven. Basisvoorzieningen moeten voor iedereen op loopafstand zijn, maar voor andere voorzieningen zouden we vooral moeten kijken naar waar kansen liggen om de aantrekkelijkheid van onze gemeente te vergroten. Daarbij moeten we ook over de gemeentegrens heen kijken. Bijvoorbeeld het benutten van de sterke sociale cohesie in Waspik en Sprang-Capelle door inwoners en gemeenschappen te faciliteren in het zelf organiseren van voorzieningen, evenementen en ontmoeting. Of door in Waalwijk coalities te smeden met verschillende leisurepartijen, om samen te werken aan plannen om het stadscentrum aantrekkelijker te maken voor onze inwoners én mensen van buitenaf en samen te investeren in ‘verblijfsblijheid’. Of door te zorgen voor een goede verbinding met voorzieningen in de omliggende gemeenten. Uiteindelijk moet dit de ‘kleefkracht’ van de kernen vergroten waardoor alle kernen ook voor jongeren en jonge gezinnen aantrekkelijk blijven en de verschillende kernen een aantrekkelijke woon- en verblijfsplek blijven. Door te blijven investeren in onderwijs en cultuur verleiden we jongeren en jonge gezinnen die zijn vertrokken om terug te komen naar Waalwijk: Waalwijk als Comeback City.   

We zien in Waalwijk veel demografische verschuivingen, zoals vergrijzing, ontgroening en grotere diversiteit (o.a. vanwege het toenemende aandeel internationale medewerkers). Dit kan gevolgen hebben voor de sociale cohesie in onze gemeente. Eén van de belangrijke gevolgen van de demografische verschuivingen in Waalwijk is dat dit kan leiden tot een verzwakking van het gemeenschappelijk bindweefsel met een risico op toenemende druk op de voorzieningen en het zorgaanbod in Waalwijk. Deze ontwikkeling vraagt om aandacht voor de toekomst.

We zien in Waalwijk dat een veelheid aan inwoners verbonden is aan verenigingen en initiatieven; grote en kleine bedrijven zetten zich in voor de gemeenschap, net als religieuze instellingen. Dit vormt een gemeenschap die is opgebouwd uit diverse krachtige netwerken. De samenwerking tussen deze netwerken zijn op dit moment nog onvoldoende stevig om deze kracht richting de toekomst goed te benutten. De hulp die er is, is vaak in eilandjes georganiseerd. Organisaties weten elkaar moeilijk te vinden en hebben weinig beeld bij wat de ander doet. Bovendien zijn de bestaande gemeenschappen vaak naar binnen gericht en vormt ieder netwerk vooral een vangnet voor mensen uit de eigen gemeenschap. Val je daarbuiten, dan kun je tussen wal en schip belanden. De brug slaan om hulp te bieden aan verschillende groepen, lukt onvoldoende. Hierdoor kunnen Waalwijkers die moeilijk toegang krijgen tot bestaande netwerken, nu minder profiteren van die kracht.

Waarom vraagt dit om een strategische keuze?
Waalwijk heeft richting de toekomst een opgave als het gaat om het versterken van de sociale cohesie in de samenleving en in het verlengde daarvan preventie van problemen. Wanneer de geschetste demografische ontwikkelingen doorzetten en tegelijkertijd de cohesie afneemt, kunnen de bestaande netwerken minder sterk worden. Dit vergroot de kans op een toename van het aantal mensen dat minder goed mee kan doen. Om te voorkomen dat dit Waalwijk boven de pet groeit, zal de gemeente een beweging moeten gaan maken. Gericht op verbinden van verschillende gemeenschappen, groepen en mensen. Zodat iedereen gezien wordt en mee kan doen. Elkaar leren kennen, uitwisseling en krachten benutten. Dit vergroot de kwaliteit van leven maar maakt de gemeenschap als geheel ook sterker. Ook is de beweging gericht op preventie en het vroegtijdig signaleren van problematiek door scholen, sportclubs, scoutinggroepen etc. De kerngedachte achter deze verschuiving is dat door het vroegtijdig aanpakken van problemen met laagdrempelige hulp, zwaardere en duurdere zorgtrajecten voorkomen kunnen worden. Dat is in lijn met het landelijk beleid. Dit vraagt een lange termijnvisie en uitvoering, waar ambtelijk en bestuurlijk consistentie op nodig is. Immers, de essentie van preventie is het voorkomen van problemen in de toekomst en bevindt zich daarmee op de lange termijn.

Welke richting willen we op?
Waalwijk kan niet alle problemen oplossen. Daarom moeten er gericht keuzes gemaakt worden om te zorgen dat het maatschappelijke vangnet stevig is en moet voorkomen worden dat de cohesie afneemt en de kans op problematiek bij meerdere mensen groeit. De gemeente leunt daarbij nu al op een aantal stevige netwerken. Deze netwerken zijn verschillend en voegen daarmee op hun eigen manier waarde toe aan onze gemeente. Tegelijkertijd zien we dat deze netwerken nu vooral krachtig zijn binnen hun ‘bubbel’. Het netwerk van de verschillende kerken is an sich bijvoorbeeld sterk, maar tussen de verschillende netwerken van de verschillende kerken is de verbinding minder sterk. Wanneer het lukt om deze bubbels te verbinden en de krachten te bundelen, heeft Waalwijk een stevig fundament voor meer sociale cohesie en hulp aan kwetsbare groepen in de samenleving. Wanneer de verschillende netwerken elkaar beter weten te vinden, zonder daarvoor afhankelijk te zijn van de gemeente als tussenpersoon, wordt het geheel sterker.

We willen de sprong maken om netwerken binnen onze gemeente te verstevigen door te bouwen aan ecosystemen: vitale gemeenschappen die indien nodig een vangnet vormen voor iedereen. Waarbij de gemeente haar inwoners, bestaande netwerken en organisaties meer met elkaar in verbinding brengt. Zónder daarbij de eigenheid van netwerken te verliezen. De gemeente kan actiever sturen op deze verbinding, zowel door dit zelf te faciliteren, als door de opdrachten aan haar partners hierop te richten. Bijvoorbeeld door initiatieven vanuit sportclubs te koppelen aan welzijnsorganisaties en ondernemers of de kansen te benutten van meer nabijheid tussen zorg- en onderwijsinstellingen. Daarbij staat de bijdrage aan het ecosysteem centraal: samen draagt iedereen een steentje bij aan een stabiele en veilige omgeving. Hiermee vergroten we de kwaliteit van leven voor ál onze inwoners. We verwachten dat daardoor de maatschappelijke betrokkenheid van inwoners groeit.

Ondernemerschap heeft gezorgd voor een florerende economie in Waalwijk. Van oudsher zijn we een maakstad die zich steeds heeft weten te vernieuwen. Zo is in de loop van de jaren het belang van de traditionele schoen- en leerindustrie kleiner geworden en heeft Waalwijk een andere weg gevonden. Het economische profiel van de gemeente is hiermee verschoven, maar drijft nog steeds op lokaal ondernemerschap met een belangrijke positie voor familiebedrijven. De binding van lokaal ondernemerschap en familiebedrijven met de gemeenschap dient als voorbeeld voor grote bedrijven.   

Uit de economische verkenning komt naar voren dat logistiek nu zowel een groeiende als een grote sector is. Er is een verschuiving zichtbaar in het economische profiel, waarbij de mid-tech (maak)industrie meer in de spotlights staat. Ook de vrijetijdssector groeit en heeft potentie. Waar een deel van de logistieke bedrijven van nature meer (inter)nationaal georiënteerd zijn, biedt de (lokale) bedrijvigheid in de maakindustrie, met name High Tech Systemen en Materialen (HTSM), en de vrijetijdseconomie kansen wanneer deze zich verbindt aan lokale belangen. Waalwijk heeft een aantal sterke, lokaal gebonden ondernemers. Waalwijk zou aan kracht winnen door deze ondernemers en ondernemerschap beter en structureel te verbinden aan de ontwikkeling van de gemeenschap.

Waarom vraagt dit een strategische keuze?
Het ruimtelijk-economische model lijkt in de huidige vorm op termijn niet houdbaar: op de lange termijn is de ruimte op, het verkeers- en energienetwerk knelt en de arbeidskrachten zijn schaars. Het vraagt om een integrale afweging. Waalwijk is zich ervan bewust dat er een toekomstbestendig model nodig is. Er ligt ook een opgave om het aanbod en de vraag naar arbeidskrachten op een volhoudbare manier in balans met elkaar te houden. Draagvlak voor de groei van het aantal internationale medewerkers is beperkt en dit vraagt extra investeringen in sociale cohesie. Daarnaast is er ook behoefte aan meer hoogopgeleid personeel.

Welke richting willen we op?
Economie en gezondheid, leefbaarheid en bloeiende gemeenschappen staan niet los van elkaar. Waalwijk wil daarom bewegen naar een ruimtelijk-economisch model waarin deze belangen meer in balans zijn en breder expliciet worden afgewogen.

Concreet zou dit moeten opleveren dat het succes van Waalwijk meer ten goede komt aan de gemeenschap en wat zij belangrijk vindt. Daarbij benutten we de grote economische diversiteit – zowel in ondernemers als in economische sectoren – door steeds te kijken hoe toegevoegde waarde er in praktijk uit zou kunnen zien. In het gesprek over de beweging richting een ander ruimtelijk-economisch model komt de vraag naar de rol van de gemeente binnen een dergelijke transitie steeds naar boven. Om dat te bereiken wil je de juiste bedrijven op de juiste plek. We kunnen hier door middel van ruimtelijke ordening het verschil in maken en schuifruimte creëren. Hierdoor krijgen bedrijven de ruimte om te groeien en te innoveren.

Wanneer je hierbij inzet op bedrijven die bijdragen aan meerwaarde voor de gemeenschap, snijdt het mes aan twee kanten. Daarbij gaat het minder over in welke sector deze bedrijven zitten dan over wat ze betekenen voor- en bijdragen aan de lokale gemeenschap. Denk aan bedrijven die een bijdrage kunnen leveren aan de uitdagingen op het gebied van bereikbaarheid en duurzame mobiliteit, en die bijdragen aan het versterken van de zogenaamde ‘kleefkracht’ van Waalwijk (talent/onderwijs, wonen en aantrekkelijk verblijfsklimaat). Ondernemers leveren zo ook een belangrijke bijdragen aan het vergroten van de ‘verblijfsblijheid’.

Duurzaamheidsinspanningen zijn daarbij vanzelfsprekend voor ons. We willen dit bereiken door actiever te sturen op maatschappelijke meerwaarde. Een van de manieren waarop we dit doen is bijvoorbeeld door ondernemers bij het selectieproces voor gronduitgifte daarop te toetsen.

Waalwijk is primair gericht op Regio Hart van Brabant. Binnen dit samenwerkingsverband hebben we verschillende regionale opgaven (onderwijs, zorg, klimaat & energie, infrastructuur, economie) vormgegeven. Waalwijk heeft hierin verschillende posities. Maar naast deze formele bestuurlijke samenwerking wordt er ook in diverse andere netwerken samen opgetrokken. Dat is ook niet gek, wat er is namelijk verschil in op welk schaalniveau de samenwerking het meest relevant is in de regionale samenwerking en welk samenwerkingsverband daarmee de meeste toegevoegde waarde heeft. Zo is de Langstraat bijvoorbeeld interessant voor samenwerking op het gebied van toerisme, specifiek taken binnen het sociaal domein en erfgoed. De verbinding met Tilburg is belangrijk voor sociale voorzieningen en economie. Maar ook de voorzieningen in ‘s-Hertogenbosch spelen een belangrijke rol in de leefwereld van inwoners en ondernemers. De SRBT is interessant voor op het strategisch niveau gezamenlijk maken van ruimtelijke keuzes, zoals woningbouw, werklocaties, natuurversterking en verbeteren van infrastructuur (o.a. energie) en OV.  

Daarnaast is Waalwijk bijzonder omdat het een belangrijke werkplek is voor mensen uit Waalwijk én voor mensen uit de regio. De gemeente kent een positief pendelsaldo wat betekent dat er dagelijks meer mensen naar Waalwijk komen om te werken dan dat er Waalwijkers vertrekken om elders te werken. Een groot deel van de inkomende pendel wordt ingevuld door werknemers uit omliggende gemeenten, vooral uit Tilburg en andere buurgemeenten binnen de Langstraat. Tegelijkertijd trekken Waalwijkers zelf naar grotere steden, zoals Tilburg, ‘s-Hertogenbosch en Breda, om daar te werken. Qua werk is het dus ook sterk verweven met de omliggende steden. Maar ook op het gebied van onderwijs en mobiliteit. Waalwijk is daarmee sterk verbonden met de rest van de regio.  

Waarom vraagt dit een strategische keuze?
Er leven verschillende beelden bij de positie en de eigen rol van de gemeente Waalwijk in de regio. Daaruit voortvloeiend wordt er ook anders gekeken naar het nut en de noodzaak van regionale samenwerking. Of Waalwijk alles zelf kan én moet doen en daarmee eigen regie houdt, is afhankelijk van de ambities die Waalwijk wil realiseren en in hoeverre ze daar anderen voor nodig heeft. Deze Waalwijkse zoektocht naar de juiste positie in de regio wordt herkend, ook buiten de gemeentegrenzen. Om in de regio slim om te gaan met inzet én met profilering, is het van belang om strategische keuzes te maken aan welke tafel Waalwijk een plek inneemt. Geografische verbinding is hiervoor slechts één onderdeel van de afweging. De vraag is in hoeverre Waalwijk op haar schaal in staat is om de eigen regie te voeren. Op welke onderdelen is de gemeente afhankelijk van samenwerking met anderen in de regio?

Welke richting willen we op?
Juist vanwege haar geografische ligging kan de gemeente toewerken naar een sleutelpositie als partner in de regio. Om dat te kunnen doen is er behoefte – zowel vanuit Waalwijk zelf als vanuit de regio – aan een zelfbewust verhaal over Waalwijk. Dat verhaal moet gaan over wat ons in de regio uniek maakt, wat we daarmee toevoegen en wat dat betekent voor onze verhouding ten opzichte van de regio. Want samenwerking moet functioneel zijn en nooit een doel op zich. Hiermee wordt voorkomen dat Waalwijk ondersneeuwt of verstrikt raakt in een wirwar aan regiosamenwerkingen.

Waalwijk kan haar netwerkpositie versterken wanneer helder is welke samenwerking wat moet opleveren én de samenwerkingen in samenhang worden vormgegeven. Ons startpunt is daarbij altijd de brede kijk naar kwaliteit van leven van onze inwoners. We zetten in op Waalwijk als centrumgemeente voor de Langstraat dat in het Brabants mozaïek de verbinding vormt tussen de grotere steden Tilburg, ‘s-Hertogenbosch en omliggende gemeenten. Vanuit daar kijken we scherp naar wat onze doelstellingen zijn en welke samenwerkingen daar logischerwijs het meest aan bijdragen. Voorbeelden van thema’s waarbij het opzoeken van samenwerking voor de hand liggend én noodzakelijk is: mobiliteit, een sterke economie, de energietransitie en onderwijs. Op deze onderwerpen is samen optrekken met omliggende gemeenten de route om stappen te zetten.

Richting 2050 zullen we ook nadrukkelijk de vraag stellen welke bestuurlijke schaal en arrangementen noodzakelijk zijn om onze inwoners en ondernemers het beste van dienst te zijn.