Om te komen tot gedegen strategische keuzes, hebben we de belangrijkste landelijke, regionale en lokale trends en ontwikkelingen in kaart gebracht. Hiervoor staat Waalwijk aan de lat komende jaren. De keuzes in de strategische visie moeten bijdragen aan de koers die Waalwijk wil inzetten ten aanzien van deze ontwikkelingen.
Groeiende aandacht voor brede welvaart en maatschappelijk ondernemen
We zien landelijk een toenemende aandacht voor brede welvaart en maatschappelijk ondernemen, vanuit de constatering dat de focus op alleen materiële welvaart niet voldoet. Wat precies onder brede welvaart wordt verstaan, verschilt binnen het land. Brede welvaart gaat in essentie over het welzijn van mensen, het omvat alles wat mensen van waarde vinden. Naast materiële welvaart gaat het om zaken als gezondheid, onderwijs, leefomgeving, sociale cohesie, persoonlijke ontplooiing en (on)veiligheid (Planbureau voor de Leefomgeving, 2024). Redeneren vanuit het concept van brede welvaart vraagt om het redeneren vanuit de inwoner. Dat sluit aan op het concept van maatschappelijk ondernemen: hoe draag je als onderneming bij aan de maatschappij? Welke impact zorgt voor een groter welzijn voor de maatschappij, en niet alleen voor de eigen organisatie?
Vertrouwen in publieke instituties onder druk
We zien een dalende trend in het vertrouwen van burgers in de politiek, de overheid, kennisinstellingen en de semi-publieke sector. Burgers twijfelen aan het vermogen van politici en bestuurders om de grote problemen van het moment aan te pakken. Bij een deel van deze groep is het gebrek aan vertrouwen inmiddels veranderd in een structureel wantrouwen. Deze burgers haken af of gaan zich actief verzetten tegen de overheid. Onderzoek laat zien dat deze groep de afgelopen jaren is gegroeid (Atlas Afgehaakt Nederland, 2021). Het maakt deze groep moeilijker bereikbaar, wat met name problematisch is wanneer zij baat zouden hebben bij ondersteuning vanuit de overheid.
Groeiende noodzaak voor integraal werken
Maatschappelijke opgaven worden steeds complexer. Dit vraagt van overheden om meer integraal te werken: intern tussen verschillende domeinen, extern met andere organisaties. We zien een groeiende verbinding van sociaal en ruimtelijk beleid. Een voorbeeld hiervan is het programma leefbaarheid en veiligheid, waarin met een gebiedsgerichte aanpak sociale en ruimtelijke interventies worden gecombineerd, met als doel om gebieden waar de leefbaarheid en veiligheid onder druk staat verder te brengen. Naast de verbinding tussen verschillende domeinen, zien we ook een toename in de samenwerking van overheden met partners. Overheden hebben het bedrijfsleven, het maatschappelijk middenveld en inwoners nodig om opgaven te kunnen realiseren. Dit resulteert in een toename van netwerksamenwerkingen, waarin deze partijen gezamenlijk werken aan een opgave.
Financiële druk op gemeenten door ‘Ravijnjaar’
Gemeenten, de VNG en enkele politieke partijen vrezen voor een financiële ramp voor gemeenten in 2028, door velen het 'ravijnjaar' genoemd. In dat jaar zitten gemeenten namelijk tussen het oude financiële systeem, dat in 2025 afloopt, en het nieuwe systeem, dat per 2027 van kracht wordt. Consequentie van deze omslag is dat gemeenten hierdoor gezamenlijk zo’n € 3 miljard minder uit het gemeentefonds krijgen, zonder dat er taken (lijken te) verdwijnen. Dit zorgt ervoor dat de financiële druk op gemeenten enorm toeneemt. Hoewel er op onderdelen afspraken met het Rijk zijn gemaakt, blijft de financiële situatie van gemeenten onzeker.
Meer aandacht voor de regio
Als we kijken naar Tweede Kamerverkiezingen in 2023, zien we dat ‘de regio’ een veelgenoemd thema is. Veel politieke partijen schetsen het beeld dat de regio in de afgelopen jaren is achtergesteld en in de komende periode meer aandacht en tijd verdient. Thema’s als betere bereikbaarheid, een eerlijke verdeling van politiecapaciteit of een regionaal kiesstelsel kwamen langs. Deze ontwikkeling biedt kansen voor Waalwijk, als onderdeel van de regio.
Flinke Brabantse verstedelijkingsopgave
Met de vaststelling van het Ontwikkelperspectief Stedelijk Brabant Brabant 2040 staat Brabant aan de lat voor een duurzame verstedelijkingsopgave. Dit betekent voor de gemeente Waalwijk onder andere een groei van het aantal woningen en verdichting van de bebouwde omgeving. Voor de gemeente Waalwijk hangt de Brabantse verstedelijkingsopgave sterk samen met een mobiteitssprong van auto naar meer OV en deelmobiliteit. Dit om de Brabantse en Waalwijkse bereikbaarheid vast te houden en te verstevigen, om zo de transitie van auto naar meer fiets en OV te kunnen maken en de verstedelijkingsopgave te kunnen realiseren.
Rijk pakt meer regie op de ruimte
Met de terugkeer van het ministerie van VROM gaf het Rijk een duidelijk signaal af: de regie op de ruimte wordt gecentraliseerd. De contourennotitie Nota Ruimte in 2023 gaf daartoe een eerste aanzet. Ook in de woningbouwafspraken tussen provincies en het Rijk werd de wens tot regie zichtbaar. Dat betekent voor provincies en gemeentes minder invloed op de inrichting van ruimtelijke ordening en volkshuisvesting. Daarnaast vraagt het om een versteviging van de samenwerking tussen Rijk, provincies en gemeenten om de Rijksambities waar te maken. Kortom, Waalwijk heeft nu meer rekening te houden met de wensen van het Rijk, de provincie én regiogemeenten als het gaat om haar keuzes in de ruimtelijke opgaven, zoals klimaatadaptatie, de energietransitie of de woningvoorraad.
Stapeling van ambities: steeds meer kiezen
Een inmiddels platgetreden, maar niet minder relevante trend is de stapeling van ambities waar lokale overheden mee te maken hebben. De veelheid aan thema’s neemt op alle domeinen toe, en ook de ambities van Rijk, Provincie en lokale bestuurders blijven onverminderd hoog. Lokale overheden hebben - vaak in tegenstelling tot Rijk en Provincie - te maken met de realisatie van deze ambities in de praktijk. Vaker dan eens wordt dan duidelijk dat niet alles mogelijk is. De lokale overheid moet vaker dan voorheen kiezen tussen wat wel en wat niet kan. Simpelweg omdat mensen, middelen en ruimte niet altijd toelaten om alle ambities waar te maken.
Kansen en risico's rondom de digitale transformatie
De ontwikkelingen rondom digitalisering, data en AI gaan hard. Dit brengt zowel kansen als risico's met zich mee. Zo biedt het kansen om uitvoeringskracht te vergroten en met betere oplossingen te komen voor maatschappelijke vraagstukken. Tegelijkertijd vraagt deze ontwikkeling om sterk digitaal leiderschap, oog voor ethische overwegingen en andere vaardigheden van medewerkers.
Toenemende sociaal-economische verschillen
We zien een toenemende kloof tussen mensen in Nederland die zichzelf goed redden en de groep mensen die steeds minder goed kan meekomen in onze maatschappij. We zien dat problematiek rondom financiën, gezondheid en veiligheid zich bij deze groep vaak opstapelt, waardoor de kloof met de midden- en hoogste klassen steeds groter wordt.
Demografische verschuivingen
We zien in Waalwijk relevante demografische verschuivingen. De vergrijzing in Waalwijk is hoog en neemt zoals in de rest van Nederland de komende decennia toe. Ook zien we een toename van eenpersoonshuishoudens. Daarnaast zien we in Waalwijk een toenemend aantal arbeidsmigranten, waarvan een tevens groeiend deel zich langduriger vestigt. Deze trend lijkt voorlopig door te zetten. Ook zien we in Waalwijk een forse groep jonge mensen vertrekken om te studeren. Tegelijk zien we dat er zich in Waalwijk meer mensen tussen de 25-45 jaar vestigen dan er vertrekken. Echter is het profiel van deze groep vestigers onduidelijk en weten we niet of en welk deel van deze groep bestaat uit terugkeerders. We weten wel dat dit gaat om binnenlandse migratie.
Druk op zorg en voorzieningen
De demografische verschuivingen zorgen voor een toenemend beroep op het bestaande zorgaanbod en de voorzieningen in Waalwijk. Zo leidt het groeiend aantal arbeidsmigranten tot een druk op scholen en huisartsen, doordat deze groep hun gezin vaak meeneemt. Daar komt bij dat inwoners zorg beter weten te vinden en eerder een hulpvraag durven te stellen. Tegelijk verwacht men in Waalwijk een flinke groep zorgmijders, die vooral bestaat uit armere gepensioneerden en kwetsbare werkenden met een laag inkomen. Wanneer het lukt om deze groep in de toekomst beter te bereiken, draagt ook dit bij aan een toenemende vraag naar voorzieningen en zorg. Dit alles zorgt ervoor dat het zorgaanbod en de voorzieningen in Waalwijk onder druk staan. De vraag is in hoeverre dit in de toekomst houdbaar is.
Wens tot meer balans tussen werk- en woonstad
Waalwijk heeft de ambitie om meer balans aan te brengen tussen de werkstad en de woon- en verblijfstad. De gemeente Waalwijk zet hier op dit moment al op verschillende manieren op in. Zo wordt het Waalwijkse centrum versterkt en is de gemeente in gesprek met het Rijk en de Provincie over een Waalwijkse OV-sprong. Dit alles moet de aantrekkelijkheid van Waalwijk als verblijfsstad vergroten.
Waalwijk als logistieke hub onder druk
De Waalwijkse economie leunt voor een groot deel op haar positie als logistieke hub. Dat betekent dat deze sector ook voor veel werkgelegenheid zorgt in en om Waalwijk. Met de komst van automatisering en robotisering, staat een deel van deze werkgelegenheid in Waalwijk onder druk.